نفرولوژی در ایران

علم نفرولوژی در ایران تاریخچه ای طولانی دارد. ابوبکر محمد ابن ذکریای رازی، پزشک، فیلسوف و شیمی دان ایرانی، که به سال ۸۶۵ تا ۹۲۵ میلادی زندگی می کرد، از پیشگامان علم نفرولوژی محسوب می گردد. رازی کتابهای متعددی را به نگارش در آورد،از جمله کتاب “مشاهدات بالینی”، که در آن سیر و پیشرفت بیماریهای مختلف را تشریح نموده است. این کتاب شامل ۱۷ شرح حال بالینی است که ۶ مورد آن مربوط به بیماران کلیوی و یک مورد مربوط به یک بیمار مبتلا به پراکلامسپی است. ابوعلی سینا (۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی) یکی از دانشمندانی بود که آزمایش کامل ادرار را به روش علمی انجام و مورد بررسی قرار داد. وی در کتاب مشهورش به نام قانون در طب، آزمایش کامل ادرار را در ۳۰ صفحه شرح داده است. تفسیر ابن سینا از یافته های کامل ادرار بسیار جالب است. “اگر ادراری کدر و تیره باشد و رسوباتی در لایه های مختلف آن معلق بمانند، نشانه درد دماغی، بی خوابی، ناشنوایی و گیجی ذهنی است. چنین ادراری خبر از احتمال قریب الوقوع خونریزی بینی می دهد”. این جمله را می توان توصیفی از اورمی ناشی از نفریت ارثی (سندرم آلپورت) دانست.

رشد علم پزشکی در ایران پس از انتقال دانشگاه جندی شاپور به بغداد رو به کندی نهاد. در حدود ۷۵ سال قبل با تأسیس دانشکدۀ پزشکی در دانشگاه تهران، علم طب امروزی در ایران آغاز شد. در آن زمان رشته مجزایی به نام نفرولوژی در پزشکی نبود و بیماران کلیوی در بخشهای عمومی طب و توسط متخصصین داخلی، بخصوص گروه دوره دیده در کشور فرانسه، درمان می شدند. اولین کتاب بیماریهای کلیوی به زبان فارسی توسط دکتر نورالدین هادوی در سال ۱۳۳۷ در ایران منتشر شد.

علم نفرولوژی مدرن در ایران از اواسط دهه ۱۳۴۰ و پس از بازگشت تعدادی از متخصصین داخلی دوره دیده از کشورهای فرانسه، انگلستان و آمریکا به ایران آغاز شد (مراجعه کنید به نفرولوژی در ایران>> تاریخچه). از سال ۱۳۴۸ تعدادی از تختهای بخشهای داخلی به بیماران نفرولوژی اختصاص یافت و رشته نفرولوژی به تدریج در کشور گسترش یافت.

اولین همودیالیز در ایران در سال ۱۳۳۹ در دانشگاه تهران و برای درمان بیماری با نارسایی حاد کلیه با استفاده از دستگاه Kolff Rotating Drum انجام شد. پیش از آن برای درمان بیماران نارسایی کلیوی تنها دیالیز صفاقی حاد در دسترس بود. به این ترتیب برنامه همودیالیز مزمن آغاز شد و بتدریج بین سالهای ۱۳۴۶ و ۱۳۵۵ در چندین بیمارستان دانشگاهی و خصوصی توسعه پیدا کرد. با تأسیس مرکز دیالیز وزارت بهداشت و درمان در سال ۱۳۵۵، که اکنون “مرکز مدیریت بیماریهای غیر واگیر و خاص”.نامیده می شود، امکانات دیالیز در سراسر کشور توسعه یافت. بر اساس آمار آذر ماه ۱۳۸۷، در حال حاضر۱۶٫۶۰۰ بیمار همودیالیزی در ۳۵۵ واحد همودیالیز مزمن کشور تحت همودیالیز مزمن هستند.

اولین پیوند کلیه در ایران در سال ۱۳۴۷ در دانشگاه شیراز از یک دهندۀ زنده غریبه و اولین پیوند از جسد ۴ سال پس از آن انجام شد. برنامه پیوند کلیه نیز در طی این سالها بسیار گسترش یافته است به طوریکه در حال حاضر ۲۶ بخش پیوند کلیه، عمدتاً در بیمارستانهای دانشگاهی کشور مشغول به کار هستند. در طی این سالها ۲۴٫۷۷۰ پیوند کلیه در ایران انجام شده و در حال حاضر ۱۶٫۱۵۰ بیمار با کلیه پیوندی فعال در کشور زندگی می کنند.

دیالیز صفاقی مزمن در سال ۱۳۵۷ در ایران آغاز شد لیکن به علل متعدد اقتصادی- اجتماعی و مشکلات در برنامه ریزی، رشد آن بسیار کندتر از برنامه های همودیالیز و پیوند کلیه بوده است. در حال حاضر ۱۱۰۰ بیمار دیالیز صفاقی در ۴۲ بخش دیالیز صفاقی کشور تحت نظر هستند.

(به روز شده در آذر ۱۳۸۷)